تبلیغات
مادر بی حرم

زندگینامه على بن الحسین علیه السلام

مشهورترین نقل ، در تاریخ ولادت امام سجاد، زین العابدین علیه السلام این است كه آن حضرت در روز پنجشنبه ، پنجم شعبان المعظم سال 38 هجرى قمرى دیده به جهان گشوده است .

در سال تولد آن گرامى جز سال 38 معروفترین و صحیح ترین نظر شناخته مى شود، (1) برخى از مورخان و محدثان به سال 37 (2) و 36 (3) و حتى 35 (4) اشاره كرده اند.

در روز و ماه ولادت آن امام دو قول وجود دارد. بیشتر مورخان چنان كه یادآور شدیم پنجشنبه ، پنجم شعبان را ترجیح داده اند. (5) و برخى دیگر جمعه یا یكشنبه نیمه ماه جمادى الاولى را برگزیده اند.

مكان ولادت

همه منابع حدیثى و روایى ، به اتفاق ، زادگاه امام سجاد را مدینه دانسته اند. (6)

برخى نویسندگان مانند ابن جریر طبرى امامى در كتاب دلائل الامامه ، حتى به خانه اى كه امام سجاد در آن متولد شده اشاره كرده اند و گفته اند كه آن حضرت در خانه فاطمه زهرا (سلام الله علیها) قدم به جهان نهاده است . (7)

آنچه براى محققان منشا تردید شده ، این است كه اگر سالهاى 38 یا 37 و یا 36 را سالهاى ولادت آن گرامى بدانیم این سالها مقارن بوده است با جنگ جمل و حضور على علیه السلام و خاندان وى در عراق ، بنابراین حسین بن على و همسر وى نمى توانسته اند چنین سالهایى را در مدینه باشند. (8)

ولى این اشكال بآسانى قابل پاسخگویى است ، چه این كه سالهاى یاد شده ، سالهاى بحرانى و پركشمكش بوده و حضور على علیه السلام و فرزندان او براى مقابله با اصحاب جمل صورت گرفته است و بعید نمى نماید كه در چنین شرایطى ، حسین بن على علیه السلام همسرش را در مدینه گذاشته باشد تا در میان خویشاوندان و با آرامش كامل ، فرزند خود - على بن الحسین - را به دنیا آورد.

كنیه و القاب

براى امام زین العابدین علیه السلام ، این كنیه ها یاد شده است :

ابوالحسن (9)، ابومحمد (10)، ابوبكر (11)، ابوالحسین (12)، ابوعبدالله (13) و ابوالقاسم (14).

در این میان ، مشهورترین كنیه آن حضرت نخست ابوالحسن و سپس ابو محمد است .

و اما القاب آن گرامى چنین است :

زین العابدین ، (15) سید العابدین ، (16) سجاد، (17) ذوالثفنات ، (18) قدوه الزاهدین ، (19) سید المتقین ، (20) امام المومنین ، (21) زین الصالحین ، (22) منار القانتین ، (23) الزكى ، (24) الامین ، (25) و سید المجتهدین . (26)

مشهورترین القاب آن حضرت ، سجاد و زین العابدین مى باشد.

پدر و مادر

پدر ارجمند امام سجاد علیه السلام : امام حسین بن على علیه السلام سید الشهداء علیه السلام مى باشد.

برخى زین العابدین را بزرگترین فرزند حسین بن على علیه السلام دانسته اند (27) ولى از بیشتر منابع تاریخى چنین استفاده مى شود كه على اكبر - شهید كربلا - بزرگترین پسر خانواده بوده است و امام سجاد علیه السلام از وى سن كمترى داشته است و بر این اساس زین العابدین را على اوسط نامیده اند. (28)

مادر بزرگوار آن حضرت ، شهر بان ، دختر یزدگرد - آخرین شاه ساسانى - مى باشد. وى طى فتوحات شهرهاى ایران به دست مسلمانان اسیر گشت و از ایران به مدینه برده شد و در پرتو حمایت امیر المومنین علیه السلام آزاد گردید، به همسرى حسین بن على علیه السلام در آمد و افتخار یافت تا مادر امام زین العابدین علیه السلام باشد و نه امام معصوم از نسل او پدید آمد.

على علیه السلام درباره او به فرزندش حسین علیه السلام سفارش فرمود:از همسرت - شهر بانو - خوب محافظت و نگاهدارى كن و به او نیكى نما، چه این كه در آینده اى نزدیك براى تو فرزندى خواهد آورد كه بهترین اهل زمین خواهد بود. (29)

این كه شهربانو، در چه سالى دیده به جهان گشوده و در چه سنى به همسرى حسین بن على علیه السلام در آمده ، و پس از آن چند سال با آن حضرت زندگى كرده است ، مورخان و محدثان نظر قاطعى را ثبت نكرده اند.

نكته اى كه بیشتر تاریخنگاران یاد آور شده اند این كه وى دختر یزدگرد بوده است و نیاكان پدرى او عبارتند از: پرویز، هرمز، انوشیروان ، قباد. پدرش ‍ آخرین پادشاه ساسانى است كه با فتوحات اسلامى سلسله آنان منقرض ‍ گردیده است . از جمله نامها و القابى كه براى مادر امام سجاد علیه السلام یاد كرده اند به موارد ذیل مى توان اشاره كرد:

شهر بانو، شهر بانویه ، (30) سلافه ، (31) غزاله ، (32) سلامه ، (33) خولد (34) برده ، (35)، جهان نویه (36) شهرناز (37)جهان شاه (38) حرار (39) خلوه (40) ام سلمه (41) فاطمه (42) و مریم . (43).

آن بانوى گرامى كه افتخار مادرى ولى خدا و زینت عبادتگران را به دست آورده بود سوگندنامه ، پس از ولایت فرزندش ، با فاصله اى بسیار اندك جهان را بدرود گفت و على بن الحسین در داماد دایه اى پرورش یافت كه هماره او را مادر صدا مى زد. (44)

برخى مورخان گمان كرده اند مادر امام سجاد در واقعه كربلا حضور داشته و پس از شهادت حسین بن على علیه السلام به همسرى زبید در آمده و از او صاحب فرزندى به نام عبدالله شده است . (45)

ولى چنان كه مسعودى و دیگران گفته اند، مادر امام سجاد علیه السلام در بیمارى پس از وضع حمل وفات یافته است و زبید با كنیزى ازدواج كرده كه دایه امام سجاد علیه السلام بوده و آن حضرت وى را مادر مى خوانده است . (46) و چه بسا همین امر مایه اشتباه تاریخ نگارانى چون ابن سعد شده است كه گمان كنند شهربانو در واقعه كربلا حضور داشته و از آن پس به همسرى غلامى با نام زبید در آمده است !

امام سجاد ابن الخیر تین

یكى از نامهایى كه امام سجاد علیه السلام را با آن مى خواندند ابن الخیر تین است و علت این نامگذارى سخنى است مستند به رسول خدا كه : در میان عرب ، نسل قریش و در میان غیر غرب ، فارسیان نمونه اند. (47)

ابوالاسواد دئلى ، ضمن برشمردن فضایل امام سجاد، على بن الحسین علیه السلام مى گوید:

و ان غلاما بین كسرى و هاشم

 لا كرم من نیطت علیه التمائم (48)

 یعنى ؛ پسرى كه از یك سوى به نسل هاشمیان و از سوى دیگر به نسل فرمانروایان فارس كسرى منسوب مى باشد، گرمى ترین و با كرامت ترین فرزندى است كه بر او بازوبند بسته اند (تا از گزند چشم تنگان ایمن بماند).(49)

به هر حال قراین تاریخى و مدارك روایى نشان مى دهد كه مادر امام سجاد - علیه السلام - بانویى ایرانى و بزرگزاده بوده است . (50)

 همسر و فرزندان

امام زین العابدین علیه السلام با توجه به فرزندان زیادى كه براى ایشان یاد كرده اند، همسران متعددى داشته است ، اما در میان این همسران ، تنها یكى از ایشان ، از طریق عقد دائم به همسرى آن حضرت در آمده بود و دیگران ، كنیزانى بودند كه به وسیله حضرتش خریدارى شده و افتخار یافته بودند كه از آن امام فرزندى داشت باشند.

تنها همسرى كه از طریق عقد دائم به ازدواج امام سجاد علیه السلام در آمده است ، ام عبدالله دختر بزرگوارش - امام حسن مجتبى - علیه السلام - مى باشد.

ام عبدالله از زنان با فضیلتى است كه در بسیارى از افتخارهاى معنوى ، در عصر خویش یگانه بوده است . از آن جمله این كه وى هم دختر امام و هم همسر امام و هم مادر امام مى باشد.

همسرى ام عبدالله با امام سجاد، دونسل امامت را به هم پیوند داد (51) و نتیجه این پیوند، یگانه فرزندى بود كه باقر العلوم نام گرفت (52) و خط امامت را تداوم بخشید.

اما تعداد فرزندان امام سجاد در كتابهاى تاریخى و حدیثى 15،(53) 16 (54)، 17 (55)، و حتى 20 (56) فرزند پسر و دختر یاد شده است .

شیخ مفید ره نام فرزندان امام سجاد علیه السلام را این گونه آورده است :

1- محمد (ابوجعفر، باقر العلوم علیه السلام ) كه مادر وى ام عبدالله دختر امام حسن مجتبى علیه السلام بوده است .

2- عبدالله

3- حسن

4- حسین ، كه مادر اینها ام ولد بوده است .

5- زید

6- عمر، كه مادر آن دو نیز ام ولد مى باشد.

7- حسین اصغر

8- عبدالرحمان

9- سلیمان كه هر سه از یك مادر ام ولد بوده اند.

10- محمداصغر

11- على وى را كوچكترین فرزند امام سجاد دانسته اند.

12- خدیجه كه با على از یك مادر ام ولد بوده اند.

13- فاطمه

14- علیه

15- ام كلثوم كه مادر هر سه آنان ام ولد مى باشد. (57)

آنچه شیخ مفید در این زمینه یادكرده ، مورد اشاره برخى دیگر از مورخان نیز قرار گرفته است . (58)

بسیارى از فرزندان على بن الحسین علیه السلام داراى اعقاب و نسلى نبوده اند و یا در تاریخ از نسل آنان چیزى ثبت نشده است .

ابن عنبه نسب شناسى معروف ، استمرار نسل امام سجاد علیه السلام را تنها از طریق شش تن از فرزندان آن حضرت به نامهاى محمد الباقر علیه السلام ، عبدالله ، زید شهید، عمر اشرف ، حسین اصغر و على اصغر دانسته است . (59) و ابن قتیه در این زمینه تنها از محمد بن على الباقر، زید، عبدالله بن الحسین یاد كرده است . (60)

در میان فرزندان امام سجاد، با فضیلت ترین ، عالم ترین و شریف ترین فرزند را نخست امام باقر علیه السلام و سپس زید بن على دانسته اند.

چنان كه از محمد بن منكدر نقل كرده اند:هیچ كس را ندیدم كه در فضیلت با على بن الحسین برابر كند مگر زمانى كه با فرزندش محمد الباقر علیه السلام مواجه شدم . (61)

و امام زیدبن على بن الحسین كنیه اش الوالحسین و یا الولاحسین . معروف به زید شهید است .

وى در سال 79 هجرى قمرى دیده به جهان گشود و به سال 122 هجرى قمرى در عصر خلافت هشام بن عبدالملك مروان به فرمان او و بدست یوسف بن عمر ثقفى به شهادت رسید.

او در مبارزه علیه دستگاه مستبد خلافت اموى ، بسیار جدى و صریح بود و در عین اعتقاد و اذعان به امامت ولایت امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام (62)، قیام مسلحانه علیه دستگاه اموى را وظیفه خود مى دانست . مركز اصلى فعالیتى سیاسى زید در كوفه بود و در همان منطقه قیام كرد و به شهادت رسید.

زید علاوه بر مبارزات سیاسى ، در علم و دانش نیز شخصیتى والا داشت و ابوخالد واسطى كتابى را نام الفقه به وى نسبت داده است كه اگر این انتساب درست باشد نخستین كتاب فقهى به شمار مى آید. (63)

رسالت دینى و اجتماعى امام سجاد علیه السلام

هدف اصلى و نهایى از تحقق و كاوش در زندگى معصومین علیه السلام ، در حقیقت شناخت مواضع دینى و اجتماعى و معرفت پیامها و درسها و شیوه عملى ایشان است . زیرا امام یعنى جلودار قافله صالحان به سوى ارزشها، امام یعنى هدایتگر خلق به سوى خدا. و كسانى مى توانند اهل ولایت و رهپوى مسیر صلاح و هدایت باشند كه نخست پیشواى خود را آن گونه كه باید بشناسند و بر اساس شناخت و معرفت ، وى را الگوى عملى و اعتقادى خود قرار دهند.

مهمترین بعد این شناخت را در زمینه پیامهاى اعتقادى ، اخلاقى ، اجتماعى ، سیاسى و عبادى باید جستجو كرد و اما شناخت نام ، كنیه و لقب و... امورى است كه جنبه مقدماتى دارد و رهگذرى است براى رسیدن به شناخت هاى اصلى و بنیاد دینى كه باید الگو و برنامه عمل و عقیده قرار گیرد. اكنون ما، در فصل آغازین این كتاب و در بررسى اجمالى زندگى امام سجاد علیه السلام از ولادت تا رحلت دریغمان آمد كه حتى اشاره اى هم به موضوع اصلى این تحقیق نداشته باشیم . زیرا بیم آن مى رود كه ساده اندیشانى گمان كنند شناخت زندگى امام سجاد - علیه السلام - خلاصه شده است در: شناخت زمان ولادت ، مكان ولادت نام پدر و مادر، همسران و فرزندان و... و بس !

بدیهى است كه فصلهاى آینده كتاب ، دقیقا در راستاى شناخت ابعاد اصلى زندگى امام سجاد - علیه السلام - مى باشد و چون در این بخش ، نظر به ترسیم اجمالى بیوگرافى آن حضرت است ، به همین تذكر و یاد بسنده مى كنیم .

شهادت

امام سجاد، اسوه زهد و تقوا و نمونه صبر شكیبایى و مظهر آمیختگى علم و حلم پس از ایفاى وظیفه الهى خود و حفظ ارزشهاى دین و پاسدارى از تشكل شیعى در سخت ترین ادوار سیاسى - اجتماعى -، در سال 95 هجرى قمرى به لقاى پروردگار و وصال معبود خویش شتافت .

در تاریخ وفات آن حضرت سال 94، (64) 95 (65) و 96 هجرى قمرى (66) گفته شده است ولى پیشینه دارترین و معتبرترین نقل مربوط به سال 95 هجرى قمرى مى باشد.

البته جز این نقلها، برخى مورخان به سالهاى 92، (67) 93، (68) 99، (69) 100(70)نیز اشاره كرده اند. بنابراین ، اگر نقل مشهور را در سال ولادت و نیز رحلت امام سجاد - علیه السلام - سال 38 هجرى و 95 قمرى - ملاك قرار دهیم ، عمر شریف وى هنگام وفات 57 سال بوده است . دو سال آن مقارن با روزگار خلافت على بن ابى طالب ع ره و ده سال آن در دوران امامت عموى گرامیش - حسن بن على ع و ده سال در روزگار زعامت حسین بن على ع بوده و 34 سال آن به دوران امامت خود آن حضرت اختصاص داشته است .

و اما آرا در زمینه ماه و روز رحلت آن حضرت نیز مختلف است . بیشتر نویسندگان ورز دوازدهم محرم را متذكر شده اند. (71) و برخى روزهاى 18، 19، 22 و 25 محرم را مطرح كرده اند (72) و نیز نقلى ، روز 14 ربیع الاول را احتمال داده است .

درباره علت وفات امام سجاد - علیه السلام - و چگونگى وفات آن پیشواى صالحان ، عمده تاریخنگاران تصریح كرده اند، ولید بن الملك ، ایشان را مسموم ساخته و آن را حضرت در نتیجه همان مسمومیت درگذشته است .

بعضى هم نوشته اند كه هشام بن عبدالملم در روزگار خلافت ولید، امام على بن الحسین - علیه السلام - را مسموم كرده است .

اما میان این دو نظر، تنافى و تعارضى وجود ندارد. زیرا طبیعى است كه هر چند برنامه مسومیت امام سجاد از سوى دستگاه خلافت - ولید - ریخته شده و فرمان آن توسط شخص خلیفه صادر گشته باشد، كسان دیگرى مجرى آن برنامه و فرمان خواهند بود. زیرا مسایل سیاسى و اجتماعى و همچنین محبوبیت امام سجاد - علیه السلام - در میان مردم و معروفیت وى به علم و زهد و تقوا، هرگز به حاكمان این جراءت را نمى داده است كه به طور مستقیم با آن حضرت رویا رو شوند و به ستیز برخیزند و با زمینه هاى قتل وى را به طور علنى فراهم آورند.

بر این اساس ، بعید نمى نماید كه هشام بن عبدالملك به دستور بردارش ‍ ولید مرتكب چنین جنایتى شده باشد و ولید و هشام هر دو كشنده امام سجاد بوده باشند.

مدفن على بن الحسین علیه السلام

بدن مطهر زین العابدین علیه السلام كنار امام حسن مجتبى علیه السلام در قبرستان بقیع مدفون گشت . (73)

بقیع زمین كوچكى است كه بسیارى از بزرگان اسلام را در خود جاى داده است . از آن جمله چهار امام شیعه - امام حسن مجتبى علیه السلام ، امام زین العابدین علیه السلام ، امام محمد باقر علیه السلام و امام جعفر صادق - علیه السلام - میباشد.

در گذشته زمان ، مسلمانان و شیفتگان اسلام و اهل بیت ، به تجلیل آبادى این مكان همت گماشته و براى هر یك از این بزرگان ، حرم و بارگاهى بنا كرده بودند . اما سوگمندانه ، و هابیان در شوال 1344 هجرى قمرى این آثار را تخریب كردند و همه را با خاك یكسان نمودند!از آن این پس ، رفتار ناشایست و هابیان و حكام حجاز همواره از سوى محافل اسلامى مورد انتقاد شدید قرار داشته و دارد.

در این مدت تلاشهاى زیادى صورت گرفت تا شدید وضع اسفبار بقیع به صورت نخستین آن برگردد و بى حرمتها پایان یابد. اما على رغم قولهاى مساعدى كه گاه حكام حجاز داده اند، هرگز قدم مثبتى در این راستا برداشته نشده است . و در حالى كه شاهزادگان هوسران و خوشگذران در مجلل ترین كاخها به سر مى برند و دشمنان خلق و خدا و بیگانگان و دشمنان اسلام در آن كاخها استقبال مى كنند و ثروت و امكانات جهان اسلام را به پاى غرب و صهیونیسم بین الملل نثار مى نمایند، مرقد بزرگان و شایسته ترین چهره هاى دینى مسلمانان ، چون گورستانى متروك مورد بى مهرى و بى اعتنایى قرار دارد و شعائر اسلامى مورد سخت ترین بى حرمتیها واقع شده است !

امامت على بن الحسین - علیه السلام -

پس از شهادت حسین على علیه السلام در محرم سال شصت و یك هجرى ، منصب امامت به على بن - علیه السلام - منتقل گردید.

شیعه افتخار یافت كه پس از على بن ابى طالب علیه السلام و حسن بن على - علیه السلام - و حسین على - علیه السلام -، زمام رهبرى وى را سید الساجدین ، زین العابدین ، امام سجاد - علیه السلام - عهدار گشت .امامت سید الساجدین از سال ((61 هجرى قمرى )) تا سال 95 هجرى قمرى استمرار یافت .

پی نوشتها:

 1- منابعى كه این نقل را پذیرفته اند، عبارتند از: دلائل الامامه 80 ؛ اصول كافى 2/368 ؛ ارشاد 2/139 اعلام الوردى 151 ؛ مناقب 2/310 ؛ كشف النغمه 2/260 ؛فصول المهمه 201؛ تذكر الخواص 291 ؛ وفیات الاعیان 2/260 ؛ نور الابصار 139.

2- اعلام الورى 251: تذكر الخواص 29: اعیان الشیعه 2/629.

3- سال 36 مقارن با جنگ جمل مى باشد مصباح المجتهد 733 ؛ مصباح كفعمى 29.

4- فیض كاشانى ره تاریخ وفات مادر امام سجاد را سال 35 هجرى قمرى دانسته است ، اگر این نقل پذیرفته شود، لازمه آن این است كه امام سجاد یادر همین سال و یا درسالهاى قبل متولد شده باشد.

5- كشف الغمه 2/260 ؛ فصول المهمة 201 ؛ سعاف الراغبین 216 ؛ نورالابصار الشیعة 1/629

6- ارشاد 2/138: مناقب 3/310 ؛ اعلام الورى 251 ؛ كشف الغمه 2/201 ؛ فصول المهمه 187 ؛ اسعاف الراغبین 216 ؛ نور الابصر 139 ؛ اعیان الشیعه 1/629.

7- دلائل الامامه 80.

8- برخى از نویسندگان معاصر براساس همین شبهه اعتقاد یافته اند كه سال ولادت امام سجاد در 36 هجرى قمرى بوده است زیرا چنین سالى خاندان على علیه السلام در مدینه حضور داشته اند. ولى این نظریه ، مخالف راى مشهور مى باشد. رك : زندگانى على بن الحسین علیه السلام سید جعفر شهیدى 17.

9- دلائل الامامه 80 ؛ اعلام الورى 251 ؛ تاج الموالید ؛ كشف الغمه 2/297.

10- طبقات ابن سعد 5/157 ؛ النجوم الزاهره 1/229 ؛ بحار الانوار 45/329.

11- دلائل الامامه 80 ؛ موالید الائمه 4 ؛ نور الابصار 139 ؛ اعیان الشیعه 1/679.

12- طبقات ابن سعد 5/157؛ تاریخ الائمه (مجموعه نفیسه ) 28.

13- حبیب السیر 2/62.

14- سیر اعلام النبلاء 4/386.

15- ارشاد 139؛ اعلام الورى 251؛ تذكره الخواص 298؛ نور الابصار 139.

16- مناقب 4/175؛ تذكره الخواص 291؛ فصول المهمه 201.

17- علل الشرائع 232؛ مناقب 4/175؛ حبیب السیر 2/62.

18- كشف الغمه 2/72؛ شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید 10/79؛ ارشاد 138.

19- كشف الغمه 2/73 ./

20- همان مدرك .

21- مناقب 4/175؛ كشف الغمه 2/73.

22- مناقب 4/175.

23- حلیه الاولیاء 3/133؛ مناقب 4/175.

24- كشف الغمه 2/74؛ فصول المهمه 201.

25- تذكره الخواص 291؛ فصول المهمه 201؛ نورالابصار 139؛

26- القاب الرسول و عترته 207.

27- ارشاد 2/136؛ اعلام الورى 251.

28- معارف ابن قتیبه 214؛ تاریخ یعقوبى 2/246 و 264؛ تاریخ طبرى 4/347؛ كشف الغمه 2/260؛ و فیات الاعیان 2/429؛ سیر اعلام النبلاء 4/321 و 387؛ اعیان الشیعه 1/629.

29- احتفظ بها و احسن الیها فستلدلك خیر اهل الارض . اصول كافى 2/369؛ اثبات الوصیه 145؛ اعیان الشیعه 1/629.

30- بصائر الدرجات 335 ؛ شاه زنان ،

اعلام الوردى 250، تدكره الخواص 291، النجوم الزاهره 1/229.

31- معارف ابن قتیبه 214؛انساب الاشراف 3/102؛عیون اخبار الرضا 4/8.

32- طبقات ابن سعد 5/156؛تاریخ یعقوبى 2/303؛صفة الصفوه 2/52؛وفیات الاعیان 2/429.

33- اصول كافى 2/368؛سیر اعلام النبلاء 386؛ حیاة الحیوان 1/196.

34- مناقب ابن شهر آشوب 3/311 كشف الغمه حیاة الحیوان 2/196.

35- همان مدرك

36- مناقب ابن شهر آشوب 3/311

37- مجمل التواریخ و القصص 456.

38- بصائر الدرجات 335؛ اثبات الوصیة 145.

39- تاریخ یعقوبى 2/303.

40- تاریخ الائمه (مجموعه نفسیه ) 24.

41- تذكرة الخواص 921.

42- مناقب 3/311

43- همان مدرك .

44- عیون اخبار الرضا 2/128؛ بحارالانورا 46/11؛ اعیان الشیعه 1/629.

45- طبقات ابن سعد 5/211 ش معارف ابن قتیبه 214؛ و فیات الاعیان 2/431.

46- اثبات الوصیة 140؛؛ رجال ابن داوود 371-372؛ و اعیان الشیعه 1/629.

47- قال رسول الله (ص ): ان الله من عباده خیرتان ، فخیرته من العرب قریش و من العجم فارس . كامل مبرد 300 ش اصول كافى كتاب الحجة مترجم ، 2/369؛ فیات الاعیان 2/429؛ اثبات الهداة /214.

48- اصول كافى 2/365 .

49- شاعر از رسم اجتماعى آن روز كه بر بازوى كودكان بازوبند مى بسته اند تا از چشم زخم در امان باشند، بهره جسته است تا نبوغ و نمونگى شخصیت مورد ستایش خود را بیان كن /

50- در این شهر بانو دختر یزدگزد، آخرین پادشاه ساسانى در چه تاریخى از ایران به مدینه انتقال یافته است و به همسرى حسین بن على - علیه السلام - در آمده است . مورخان و محدثان راءى متحدى ندارند و در مجموع سه نظریه را ابراز كرده اند:

الف - از برخى منابع استفاده مى شود كه اسارت شهربانو واعزام وى به مدینه در زمان خلافت عمر

صورت گرفته است رك : اصول كافى 2/369 احقاق الحق 12/54.

ب - گروهى معتقدند كه انتقال شهربانو به مدینه دوران خلافت عثمان رخ داده است رك : تاریخ طبرى 3/248؛ عیون اخبار الرضا 2/128؛ المختصر فى اخبار البشر 1/561؛ بحارالنوار 46/10.

ج - و بعضى بر این عقیده اند كه موضوع یاد شده در عصر خلافت امیر المؤمنین على علیه السلام تحقق یافته است . رك : كامل مبرد 300؛ تاریخ طبرى 4/46؛ ارشاد، 2/138؛ اعلامم الوردى 251؛ كشف الغمه 2/275؛ وفیات الاعیان 2/430.

در این میان نشانه هایى وجود دارد كه نظریه نخست را به شدت تضعیف مى كند، از آن جمله این كه :

1- یزدگزد پس از سقوط مدائن كشته نشده است بلكه پس از آن زمان سالها به حكومت ادامه داده است و ابتدا به حلوان و سپس به جانب قم ، كاشان ، اصفهان ، كرمان و مرو عقب نشینى كرده و درطول این مسیر خانواده و بستگانش را به همراه داشته است . با توجه به این كه فتح ناحیه جنوبى و شرقى ایران در عهد خلیفه دوم صورت نگرفته است ، اسارت فرزندان وى نیز در روزگار خلافت عمر نبوده در اواخر خلافت عثمان یا اوایل خلافت على - علیه السلام - اتفاق افتاده است .

2- خلیفه دوم در سال 23 هجرى قمرى چشم از جهان بسته است در حالى كه ولادت امام سجاد به عنوان نخستین و آخرین فرزند شهربانو در سال 38-36 بوده است و بعید مى نماید كه در طول این فاصله 15 ساله ، شهربانو به همسرى حسین بن على و فرزندى نیاورده باشد. این قرینه ها مى نمایند كه نظریه صحیح را باید در احتمال دوم و یا سوم جستجو كرد.

51- اعلام الورى 259؛ مناقب 3/338 كشف الغمه 2/322.

52- برخى تاریخنگاران جز امام باقر - علیه السلام - فرزندان دیگرى چون محمد، حسن و حسین و اكبر و عبدالله را فرزندان ام عبدالله شمرده اند. رك : طبقات ابن سعد 5/156؛ انساب الاشراف 3/147؛ تاریخ یعقوبى 2/305،

53- ارشاد 5/154؛ فصول المهمه 206؛ تذكرة الائمه 124؛ نورالابصار 142.

54- اعلام الورى 297؛ كشف الغمه 2/286؛ اعیان الشیعه 1/630.

55- طبقات ابن سعد 5/156.

56- تاریخ آل محمد 127؛ تاریخ گزیده 203.

57- ارشاد 2/154.

58- اعلام الوردى 297؛ كشف اغمه 2/284؛ فصول المهمة 209؛ نور البصار 142

59- عمدة الطالب 138.

60- معارف ابن قتیبه 215-216 .

61- ارشاد 2/159؛ تهذیب 9/352؛ احقاق الحق 12/178.

62- تنقیح المقال 1/668؛ بحارالانوار 47/19.

63- اعلام زركلى 3/98-99.

64- معارف ابن قتیه 215؛ كشف الغمه 4/275؛ كامل ابن اثیر 4/238؛ مطالب السئوول 79؛ تذكرة الخواص 341؛ سیر اعلام النبلا 4/400 فصول المهمه 208؛ تذكرة الائمه 124؛ بحارالانوار 64/8-13؛ اسعاف الراغبین 220.

65- تاریخ یعقوبى 2/303؛ دلائل الامامة 80؛ تاریخ الائمة ؛ مروج الذهب 3/160؛ اصول كافى 2/372؛ ارشاد 2/139؛ اعلام الورى 251؛ كفایة الطالب 306؛ وفیات الاعیان 2/431؛ مصباح كفعمى 509.

66- تاریخ طبرى 5/362

67- احقاق الحق 12/10

68- سیر اعلام النبلا 4/400؛ امام حسین و ایران 548.

69- تاریخ یعقوبى 2/303.

70- همان مدرك

71- اعلام الورى 251 مطالب السوول 79

72- كشف الغمه 2 / 297؛ اعیان الشیعه 1 / 629.

73- شعرانى در كتاب طبقات احتمال داده است كه مرقد امام سجاد علیه السلام در روستایى نزدیك مصر قدیم باشد ولى این احتمال بى مورد است و چه بسا آنچه سبب پیدایش این توهم این شده ، مزارى باشد كه منسوب به زیدبن على بن الحسین است و بر اساس برخى نقلها سرزید شهید در آنجا مدفون است ، رك : اسعاف الراغبین 221